مهلت ۶۰ روزه یادداشت تفاهم اسلامآباد، بیآنکه به توافق نهایی درباره رفع فشارها، بازگشایی پایدار تنگه هرمز و آینده روابط ایران و امریکا برسد، پایان یافت؛ هر چند اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه کشورمان روز دوشنبه گفته بود که مهلت زمانی در این تفاهم قید نشده بود.
به گزارش روز نو با این حال و به باور ناظران غربی پایان این مهلت بیش از آنکه نشانه بسته شدن مسیر دیپلماسی باشد، شکاف میان خواستههای تهران و راهبرد واشنگتن را آشکار کرد.
دونالد ترامپ اخیرا مدعی شد که امریکا در پی تمدید تفاهم نیست و بار دیگر بر خواستههای خود درباره برنامه هستهای ایران پافشاری کرد.
در مقابل، یک مقام ارشد ایرانی به رویترز گفت اجرای کامل مفاد تفاهم ازسوی امریکا، شرط ادامه گفتوگوهاست و تهران از طریق میانجیها، مهلتی چند هفتهای را برای روشن شدن موضع واشنگتن به طرف امریکایی و کشورهای منطقه منتقل میکند.
پافشاری تهران بر خطوط قرمز
این موضع در شرایطی مطرح شد که اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران تاکید کرده تهران سیاستهای خود را برمبنای فشار، تهدید یا ضربالاجل تعیین نمیکند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان نیز پیشتر بازگشایی کامل هرمز را به بازگشت امریکا به تعهداتش و پایان محاصره دریایی پیوند زد.
به گفته شماری از تحلیلگران، تاکید ایران بر اجرای تعهدات پیشین، از تجربه تفاهمی ناشی شد که پیش از حل مسائل بنیادی، ازجمله وضعیت محاصره و سازوکار امنیتی تردد در هرمز، عملا متوقف شد.
با این حال آنگونه که وال استریت ژورنال مدعی است در شرایط کنونی رایزنیهای ایران و عمان برای افزایش تردد کشتیها در تنگه هرمز پیشرفتهای جدی داشته است.
همزمان العربیه نیز به نقل از منابع آگاه مدعی شد که احتمالا درباره تمدید آتشبس ۶۰ روزه میان ایران و امریکا پیشرفتهایی حاصل شده، هر چند ایران پیشتر گفته بود ضربالاجلی در این زمینه تعیین نشده است.
همزمان جرد کوشنر، داماد ترامپ و یکی از اعضای تیم مذاکرهکننده امریکایی مدعی شد که ایران به شکل جدی در حال تعامل است، اما هنوز به مرحله تفاهم نرسیدهایم.
ناظران این ادعا را در کنار ادعای اخیر ترامپ مبنی بر رایزنی ادعایی مستقیم با سپاه که با واکنش تند مقامهای رسمی کشورمان روبهرو شد، قرار داده و میگویند که این موضعگیریهای متفاوت نوعی بازی رسانهای است و بس. تهران صراحتا مواضع خود را اعلام کرده و راه را برای هرگونه زیادهخواهیهای امریکایی بسته است.
اهرم تازه واشنگتن
دولت ترامپ همزمان مسیر دیگری را برجسته کرد؛ فشار اقتصادی گستردهتر.
در همین راستا خبرگزاری رویترز نوشت که گزینههای مورد بررسی در واشنگتن شامل تحریمهای ثانویه علیه بخشی از پالایشگاههای مستقل چین، بانکها و نهادهای مالی، شبکههای حملونقل، صرافیها و واسطههای تجاری است؛ اما اینها تنها گزینههای مطرح شده در گزارش رویترز است و تصمیم قطعی دولت امریکا تلقی نمیشود.
همین گزارش یادآور شد: فشار بر موسسات بزرگ چینی میتواند واکنش پکن را در پی داشته باشد و محاصره زمینی، باتوجه به مرزهای طولانی و ضرورت همراهی همسایگان ایران، از نظر اجرایی و انسانی با محدودیتهای جدی روبهرو است.
به باور برخی صاحبنظران، پیوند تحریمهای فرامرزی با محاصره دریایی و تهدید نظامی، نشان میدهد واشنگتن راهبردی دوگانه را دنبال کرد: تحمیل هزینه اقتصادی بر ایران و همزمان نگه داشتن گزینه نظامی برای افزایش فشار در مذاکرات.
این رویکرد با ورود یا جابهجایی ناوهای امریکا در منطقه و ادعای اخیر ترامپ برای تداوم محاصره دریایی و همچنین بررسی طرح محاصره ادعایی زمینی ایران همخوانی دارد.
با این حال، چنین راهبردی برای واشنگتن بسیار پرهزینه خواهد بود. بیدلیل نیست که والاستریت ژورنال نوشت که اخیرا مقادیر عظیمی از نفت تحریم شده ایران توسط شرکت بزرگ هنگ لی چینی خریداری شده است.
تقلای پرهزینه ترامپ
در همین راستا نشریه نیویورک تایمز با انتشار گزارشی مدعی شد: با پایان آتشبس شکننده با ایران، دونالد ترامپ نارضایتی خود را از ناتوانی در حل و فصل بحرانی را نشان داد که خود آغازگر آن بوده، اما اکنون ظاهرا قادر به پایان دادن بدان نیست.
ترامپ در گفتوگویی با شبکه فاکسنیوز، یکی از متحدان امریکا یعنی عمان را که تلاش کرده میان واشنگتن و تهران میانجیگری کند، به شدت مورد انتقاد قرار داد.
براساس گزارش تری یینگست، خبرنگار فاکسنیوز، ترامپ در این گفتوگوی تلفنی ادعا کرد: «اگر عمان مانع کار شود، آنجا را به خاک و خون میکشیم.»
در همین راستا جاستین لوگان، مدیر مطالعات دفاعی و سیاست خارجی فعال در موسسه کاتو، با اشاره به کنشهای تهاجمی ترامپ به نیویورک تایمز گفت: مهمترین کارکرد تفاهم اسلامآباد برای امریکا بازگشایی تنگه هرمز بود؛ مسیر حیاتی کشتیرانی در خلیجفارس که ایران در جریان جنگ آن را مسدود کرد. لوگان در ادامه ادعا کرد: «بخش تراژیک ماجرا این است که امریکا اکنون تلاش میکند به سختی به شرایط خاورمیانه پیش از آغاز جنگ بازگردد.»
کاهش اعتبار رییسجمهور
همزمان، نظرسنجی رویترز و ایپسوس نشان میدهند میزان تایید عملکرد ترامپ به ۳۳درصد رسیده و ۸۰درصد شرکتکنندگان نگران طولانی شدن جنگ امریکا با ایران بودند.
به گفته برخی تحلیلگران، افزایش هزینه انرژی، استمرار حضور نظامی و نگرانی افکار عمومی، دامنه مانور دولت ترامپ را در آستانه انتخابات میاندورهای محدودتر کرده؛ هر چند ترامپ مدعی شد انتخابات در محاسبات او نقشی ندارد.
ترامپ همچنین نگرانیها درباره طولانی شدن ماموریت ملوانان ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن و وخیمتر شدن شرایط آنها را کماهمیت جلوه داد. این ناو در حال پشتیبانی از عملیات امریکا در خاورمیانه علیه ایران است.
ترامپ همچنین گزارشهای مربوط به کمبود مواد غذایی در این ناو را «اخبار جعلی» خواند و گفت: «لینکلن مدتی است که آنجاست؛ مدت نسبتا طولانی. اما در سالهای گذشته هم آن را برای دورههای بسیار طولانیتری در آنجا نگه داشتهایم.»
بیثباتی از هرمز تا دریای سرخ
این فشارها همزمان با تاکید ایران بر حفظ بازدارندگی مطرح شد. محمدباقر قالیباف، رییس مجلس جنگ را عرصهای دانسته که ایران باید در آن به نقطه بازدارندگی برسد.
الجزیره نیز طی گزارشی نوشت: مقامهای نظامی ایران از آمادگی برای دفاع از کشور و پاسخ به هرگونه تجاوز سخن گفتند و بازگشایی کامل هرمز را به اجرای تعهدات امریکا پیوند زدند.
برخی ناظران بر این باورند که در چنین وضعیتی، استمرار تهدیدهای امریکا و اسراییل، ظرفیتهای دفاعی و ابزارهای بازدارنده ایران را نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی برای جلوگیری از تکرار حملات و بیثباتی گستردهتر منطقهای قرار داده است، آنهم در شرایطی که بحران به دریای سرخ نیز کشیده شده است. در کنار حملات گاه و بیگاه انصارالله به عربستان، نخستوزیر عراق نیز با مقامهای نفتی درباره راههای مقابله با آثار اختلال در هرمز و کاهش صادرات نفت گفتوگو کرد.
برخی کارشناسان معتقدند امتداد ناامنی از هرمز به دریای سرخ و نگرانی دولتهای منطقه درباره صادرات انرژی، نهتنها هزینه فشار نظامی و اقتصادی را بالا برده، بلکه ضرورت راهحلی سیاسی، احترام به حقوق ایران و تضمینهای معتبر برای اجرای تعهدات را برجستهتر کرده است.
